Merkez Bankası Dijital Para Birimleri: Kurumsal ve Bireysel Amaçlı Kullanımı İle Önde Gelen Ekonomilerdeki Projelerin Durumları
Merkez Bankası Dijital Para Birimleri (CBDC), özellikle 2023 yılından itibaren hızlanan bir ivmeyle, finans ve teknoloji alanında birçok ülkenin potansiyel uygulamalarını araştırdığı önemli bir konu.
CBDC, kullanım amacı ve kapsamına göre iki kategoriye ayrılır: Kurumsal Amaçlı (Wholesale) ve Bireysel Amaçlı (Retail).
Kurumsal Amaçlı CBDC
Kurumsal Amaçlı CBDC, finansal kurumlar ve büyük şirketler tarafından yüksek değerli işlemlerin ve bankalar arası ödemelerin gerçekleştirilmesinde kullanılmak üzere tasarlanır. Bu dijital para birimleri, mevcut finansal sistemlerin verimliliğini ve güvenliğini artırmayı amaçlar.
Temel Özellikleri:
- Finansal kurumlara ve seçilmiş katılımcılara sınırlı erişim
- Büyük ölçekli işlemleri ve bankalar arası ödemeleri kolaylaştırma
- Karşı taraf riskini azaltma ve likidite yönetimini iyileştirme potansiyeli
Bireysel Amaçlı CBDC
Bireysel Amaçlı CBDC bireyler ve işletmeler tarafından günlük işlemlerde kullanılmak üzere tasarlanır. Fiziksel nakit paranın dijital eşdeğeri olarak hizmet vererek güvenli ve uygun bir ödeme aracı sağlar.
Temel Özellikleri:
- Topluma genelinde bireylere erişim
- Günlük işlemler ve kişiden kişiye ödemeler için kullanım
- Finansal kapsayıcılığı teşvik etme ve nakit para kullanım maliyetlerini azaltma potansiyeli
Önde Gelen Ekonomilerdeki Projelerin Durumu
Dünya genelinde birçok büyük ekonomi, CBDC ile ilgili aktif olarak araştırma-geliştirme faaliyetleri ile pilot uygulamalarını yürütmektedir.
Amerika Birleşik Devletleri
Merkez Bankası (Fed), özellikle Kurumsal Amaçlı CBDC uygulamalarına odaklanarak Dijital Dolar potansiyelini aktif olarak araştırıyor. Bireysel Amaçlı CBDC konusunda henüz resmi bir karar alınmamış olmakla birlikte, mevcut siyasi iklim önceliklerde bir değişikliğe işaret ediyor. Cumhuriyetçiler kontrolündeki bir yürütme (başkanlık) ve meclis (kongre) altında Bireysel Amaçlı CBDC geliştirilmesi olası görünmüyor.
Önemli Gelişmeler
- 2022 yılı Ocak ayında Fed, CBDC’yi “genel olarak topluma yönelik sunulan bir merkez bankası dijital yükümlülüğü” olarak tanımlayan bir rapor yayınladı.
- 2022 yılı Mart ayında dijital varlıklar hakkında bir Başkanlık Kararı yayınlandı. Bu kararda, ABD hükümetinin “Amerika Birleşik Devletleri’nin uluslararası finans sisteminde lider konumunu korumasını sağlamak için [bir ABD CBDC’sinin] çeşitli tasarımlar altındaki potansiyel fayda ve risklerinin zamanında değerlendirilmesine öncelik vermesi gerektiği” belirtildi.
- 2022 yılı Eylül ayında Hazine Bakanlığı, Başkanlık Kararı uyarınca, farklı devlet kurumlarının görüşlerini de içeren CBDC raporunu yayımladı. Bu kapsamda, uluslararası katılım için bir çerçeve de yayımlandı.
- CBDC konularını daha detaylı ele almak için Hazine Bakanlığı liderliğinde bir kurumlar arası çalışma grubu oluşturuldu.
- 2022 yılı Eylül ayında Beyaz Saray Bilim ve Teknoloji Politikası Ofisi teknik bir değerlendirme yayınladı ve Adalet Bakanlığı bir CBDC çıkarmak için yasal değişikliklerin gerekli olup olmayacağına dair (kamuya açık olmayan) bir görüş bildirdi.
- Fed, teknik kapasite oluşturmak için pilot programlara (Hamilton, Cedar ve Agora Projeleri) katıldı.
- Fed, olası bir CBDC uygulamasının bireyler için doğrudan hesaplar yerine bankacılık sistemi aracılığıyla yapılacağını açıkladı.
- Fed, Kurumsal Amaçlı CBDC ile ilgili gizlilik ve güvenlik endişelerini ele almak için sektör paydaşlarıyla işbirliği yapmaya başladı.
- Kurumsal Amaçlı CBDC üzerindeki araştırma ve geliştirme çalışmaları, sınır ötesi ödemeler ve mutabakatlar için kullanım senaryoları üzerinde devam ediyor.
Avrupa Birliği
Avrupa Merkez Bankası (ECB), G7 ekonomileri arasında en gelişmiş Bireysel Amaçlı CBDC girişimlerinden biri olan Dijital Avro projesi üzerinde önemli ilerleme kaydetti.
Önemli Gelişmeler
- Avrupa Komisyonu, 2023 yılı Haziran ayında taslak Dijital Avro Tüzüğü yayınladı.
- 2023 yılı Ekim ayında ECB, 31 Ekim 2025 tarihine kadar sürecek iki yıllık bir hazırlık aşamasının başlatılmasını onayladı. Hazırlık aşaması, Dijital Avro kurallarının tamamlanmasını, Dijital Avro platformu ve altyapısı için potansiyel hizmet sağlayıcıların seçilmesini ve daha fazla test ve deneme yapılmasını amaçlıyor.
- 2024 yılı Ocak ayında ECB, tahmini bütçesi 432.1 milyon Avro olan Dijital Avro bileşenleri ve ilgili hizmetler için potansiyel hizmet sağlayıcılarla çerçeve anlaşmaları kurmak üzere beş başvuru çağrısı yayınladı.
- 2024 yılı Nisan ayında, Kural Kitabı Geliştirme Grubu (RDG) ilk taslak kural kitabının ara incelemesini tamamladı. Bu inceleme, işlevsel ve operasyonel modelleri, teknik şema gereksinimlerini ve ilk uyum modelini kapsıyordu.
- 2024 yılı Mayıs ayında, minimum kullanıcı deneyimi standartları ve risk yönetimi gibi kilit alanlara odaklanan yedi yeni RDG çalışma akışı başlatıldı.
- ECB, Dijital Avro’nun tasarımı kapsamında, tutulacak Dijital Avro limitlerinin kalibrasyonu ve mobil cihazların güvenli unsurlarında çevrimdışı çözümlerin uygulanması konularında ilerleme kaydetti.
- ECB, mevcut standartların çevrimdışı Dijital Avro’nun mevcut satış noktası terminallerine entegrasyonunu nasıl destekleyebileceğini analiz etmek için sektör standart belirleme kuruluşlarıyla işbirliği yapmaya başladı.
- ECB, koşullu ödemeleri test etmek ve Dijital Avro için diğer inovatif kullanım senaryolarını keşfetmek üzere kilit paydaşlarla inovasyon ortaklıkları kurmaya başladı.
- 2025 yılı sonuna kadar, ECB hazırlıkların bir sonraki aşamasına geçip geçmemeye karar verecek. Dijital Avro’nun çıkarılmasına ilişkin nihai karar, ancak Avrupa Birliği bünyesinde ilgili yasal çerçeve kabul edildikten sonra verilecek.
Birleşik Krallık
İngiltere Merkez Bankası (BoE) ve Hazine Bakanlığı, “Dijital Pound” veya “Britcoin” olarak adlandırılan bir CBDC’nin araştırılmasında önemli ilerleme kaydetti.
Önemli Gelişmeler
- BoE hem kurumsal hem de bireysel amaçlı CBDC seçeneklerini araştırıyor. BoE Başkanı Andrew Bailey, kurumsal amaçlı CBDC’ye öncelik verildiğini ancak bireysel amaçlı CBDC için de hazırlık yapma ihtiyacı olduğunu açıkladı.
- 2024 yılı Ocak ayında BoE ve Hazine Bakanlığı, 2023 yılında yayınlanan Dijital Pound istişare belgesine yönelik yanıtlarını yayınladı ve bu kapsamda kamuoyundan iletilen yorumlara değinerek, atılacak adımları özetledi.
- 2024 yılı Temmuz ayında BoE, ödeme sektöründeki yenilikler ve risklerle etkileşim kurma ihtiyacını gerekçe göstererek, bireysel amaçlı CBDC ile ilgili yeni bir dizi deneme başlattığını duyurdu.
- CBDC’nin uygulamaya konması halinde, kullanıcıların gizliliğini ve kontrolünü garanti altına almak için kanun ile düzenleme getirilmesi planlanıyor. Buna göre, BoE ve hükümet kişisel verilere erişemeyecek ve kullanıcılar Dijital Pound’larını nasıl harcayacakları konusunda özgür olacaklar.
- BoE, CBDC uygulansa bile CBDC’nin yanı sıra nakit paraya erişimi sürdürmeye kararlı.
- Yetkililer, Dijital Pound’un tanıtılmasına ilişkin nihai bir kararın henüz alınmadığını doğruladı. Proje şu anda 2025/2026 yılında tamamlanması beklenen tasarım aşamasında.
Japonya
Japonya Merkez Bankası (BOJ), CBDC araştırma ve geliştirme çalışmalarında önemli ilerleme kaydetti.
Önemli Gelişmeler
- 2023 yılı Mart ayında BOJ, CBDC kavram kanıtlamasının ikinci aşamasını tamamladı.
- 2023 yılı Nisan ayında BOJ resmi olarak CBDC pilot programını başlattı. Pilot program kapsamında vatandaşların banklar ve diğer finansal kurumlar gibi aracılar ile CBDC’ye nasıl erişebileceği ve CBDC’yi nasıl kullanabileceği konularına odaklanıldı.
- 2024 yılı Ocak ayında BOJ, CBDC uygulamasını görüşmek üzere Japon hükümetiyle ilk resmi toplantısını gerçekleştirdi. Taraflar, Dijital Yen çıkarılmasıyla ilgili yasal sorunları 2024 yılının ikinci çeyreğine kadar çözüme kavuşturmak konusunda anlaştı.
- 2024 yılı Mart ayında BOJ pilot uygulama için merkezi sistem, aracı sistemler ve uç nokta cihazlarını içeren uçtan uca bir sistem geliştirdi.
- CBDC paydaşları için CBDC Forumu kuruldu. CBDC Forumu, CBDC uygulamasının sistem bağlantısı, ek hizmetler, Müşterini Tanı prosedürleri ve yeni teknolojiler gibi çeşitli yönlerini ele almak için çalışma grupları oluşturdu.
- BOJ ayrıca, 2024 yılı Nisan ayında diğer büyük merkez bankalarıyla işbirliği içinde başlatılan Proje Agorá gibi uluslararası CBDC girişimlerine de katıldı.
Türkiye
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB), Dijital Türk Lirası olarak bilinen CBDC projesi üzerinde önemli ilerleme kaydetti.
Önemli Gelişmeler
- 2022 yılında ilk aşama pilot testleri başarıyla tamamlandı ve Dijital Türk Lirası ağında ilk ödeme işlemleri gerçekleştirildi.
- TCMB, teknolojik uzmanlık için TÜBİTAK, Aselsan ve Havelsan ile ortaklık kurarak Dijital Türk Lirası İşbirliği Platformu’nu oluşturdu.
- 2023 yılında TCMB, teknolojik paydaşlarla kapalı devre uygulama pilot testleri gerçekleştirdi ve ilk aşamanın kapsamlı bir değerlendirme raporunu yayınladı.
- Proje 2024 yılında bankaların ve fintek şirketlerinin daha geniş katılımıyla ileri düzey denemelere odaklanacağı ikinci aşamaya girdi.
- Sonraki adımda yer alan araştırmalarda, diğer ödeme altyapılarıyla birlikte çalışabilirlik, programlanabilir ödemeler, çevrimdışı işlemler ve sınır ötesi CBDC uygulamaları inceleniyor.