Sürpriz Karar Yasağı: Hukuki Temeli ve İçtihatlar
1. Kavram ve Amaç
“Sürpriz karar yasağı”, yargılamaya konu olayların veya hukuki nitelemelerin taraflarca tartışılmadan hükme esas alınmasını engelleyen usul ilkesidir. Temel hedef; hukukî öngörülebilirlik, güven ve hukukî dinlenilme hakkının (hak arama özgürlüğünün usule ilişkin boyutu) korunmasıdır.
2. Normatif Dayanak
| Düzenleme | Ana Unsur |
|---|---|
| Anayasa m. 36 | Herkes, “meşru vasıta ve yollardan” yararlanarak iddia‑savunma ileri sürme ve adil yargılanma hakkına sahiptir. İlkenin usule yansıyan bölümlerinden biri de kararın “öngörülebilir” olması gereğidir. |
| AİHS m. 6 | Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, yerleşik içtihatlarından ani sapmaların veya tarafların dinlenmeden yeni hukuki temellere dayanılmasının adil yargılanma hakkını zedelediğini vurgular. Örnek: AİHM, …ve …/Türkiye (B. No: 13279/05, 20.10.2011) kararı. |
| HMK m. 27 | Hukuk yargılamasında “ortaya çıkacak karar sürpriz nitelikte olmamalıdır” hükmü, yasağın açık kanuni dayanağıdır. |
| İYUK m. 27/8 | İdari yargıda mahkemenin yürütmenin durdurulması kararı sonrası dosyayı öncelikle sonuçlandırma yükümlülüğü, ilgilileri hazırlıksız yakalayacak kararların önüne geçmeye yöneliktir. |
| CMK m. 173/3‑4 | Ceza yargısında savcılık kararlarına itiraz aşamasında mahkeme, tarafı dinlemeden lehe‑aleyhe yeni olgu ekleyemez; aksi takdirde eksik inceleme kararı verir. |
3. İçtihatlar
| Karar | Özet |
|---|---|
| Yargıtay 9. HD, E. 2016/26476, K. 2020/7547 (14.09.2020) | Belirsiz alacak davalarında içtihat değişikliğine giderek, “önceki kararlara güvenerek dava açan tarafın beklentisini korumak için yeni yorumun makul süre sonra uygulanacağını” belirtti. Böylece daire, içtihat değişikliğini duyurmadan davayı reddetmenin sürpriz karara yol açacağına dikkat çekti. |
| Yargıtay 8. HD, E. 2018/1690, K. 2020/6161 | Tarafların hiç tartışmadığı bir vakıanın gerekçe yapılmasını HMK m. 27’ye aykırı bularak bozma kararı verdi; “taraf teşkili sağlanmadan hüküm kurulamaz” vurgusu yaptı. |
| AYM B. 2019/12190, 22.02.2022 (İsmail Avcı) | İşçilik alacağı davasının dava şartı yokluğundan reddi, davacıya eksikliği tamamlama imkânı tanınmadığı için “mahkemeye erişim hakkının” ihlali sayıldı. Mahkeme, sürpriz kararı önlemenin “en hafif müdahale aracı” ilkesinin gereği olduğunu vurguladı. |
| AİHM …/Türkiye, B. No 13279/05, 20.10.2011 | Çatışan içtihatlar nedeniyle öngörülemeyen sonuçların adil yargılanma hakkını zedelediği, ulusal mahkemelerin belirli ve açık gerekçe ortaya koyması gerektiği ifade edildi. |
4. Sürpriz Kararın Tipik Görünüm Biçimleri
- Yeni Hukuki Sebep: Mahkeme, dilekçelerde yer almayan veya tarafların tartışmadığı farklı bir yasa maddesine dayanarak hüküm kurar.
- Beklenmedik İçtihat Değişikliği: Yüksek mahkeme, yerleşik uygulamasının tam tersi yönde karar verip bunu taraflara önceden duyurmaz.
- Delil Sürprizi: Dosyaya son anda giren belge veya bilirkişi raporuna ilişkin savunma fırsatı tanınmaz.
Bu hallerde hâkim, “önel verme” (uygun süre içinde görüş alma) yükümlülüğünü yerine getirmezse karar bozulabilir veya AYM/ AİHM önünde ihlâl tespiti gündeme gelir.
5. Sonuç
Sürpriz karar yasağı, Türk hukukunda Anayasa m. 36 ile temellenen adil yargılanma hakkının içini dolduran bir usul güvenliği mekanizmasıdır. HMK m.27’deki açık hüküm ve Yargıtay‑AYM‑AİHM içtihatları, hâkime önceden bildirme–önel verme–ikna edici gerekçe yükümlülüğü getirir. Uygulamada bu kurala uyulmaması, yalnızca bozma sebebi değil, bireysel başvuru ve uluslararası denetim bakımından da ihlâl sonucunu doğurabilir.